Geplaatst door: Hanneke Elich ... voor de verandering, coach voor werk- en levensvragen te Utrecht.

Inleiding
Hoe geef je een zinvolle invulling aan je leven en je werk? Wanneer ervaar je voldoening en als dat niet zo is wat kun je dan doen om dat wel te bereiken? Ieder mens wil graag een bijdrage kunnen leveren in deze wereld, wil zijn talenten benutten en kunnen zeggen: ik heb tot uiting kunnen brengen wat ik in me heb. Cliënten komen met vragen die met deze thematiek te maken hebben. Ze zijn op zoek naar werk dat werkelijk bij hen past. Ze willen voluit in hun kracht kunnen staan maar weten niet zomaar onder woorden te brengen wat daarvoor nodig is en hoe dat eruit ziet. Of ze willen eens een pas op de plaats maken en vragen zich af: wie ben ik, en wie wil ik eigenlijk zijn?

Wanneer cliënten antwoorden willen vinden op dergelijke vragen dan is de existentieel biografische onderzoeksmethode een prachtig hulpmiddel. De drie woorden geven het al aan: het gaat hier om een onderzoek waarbij we in de biografie of het leven van cliënten op zoek gaan naar een antwoord dat op existentieel niveau bij hen past en hoort. Het is ook een gestructureerd, dus een methodisch onderzoek, met een specifieke opbouw en inhoud. Er worden verhalen geschreven en aan anderen verteld, die er feedback op geven. Al doende wordt het levensverhaal voor de cliënten ervaarbaar, wordt ontbloot wat hun mensvisie is, wat hun waarden, sterktes en zwaktes zijn. Ze kunnen zich weer op een andere wijze verbinden met hun emoties, met het onbewuste. Langs die weg ontdekken ze wat het grotere verband is tussen hun verleden, heden en toekomst. Ze gaan meer samenvallen met hun eigen levensverhaal. Zo ontstaat er innerlijke ruimte die (meer) zelfsturing mogelijk maakt op het gebied van werk, of in het leven in het algemeen.

1. De methode en haar uitgangspunten
De methode is oorspronkelijk ontwikkeld door I. Brouwer. Zij werkt aan de Universiteit voor Humanistiek waar het onderzoekvoor kleine groepen studenten deel kan uitmaken van de opleiding naar humanistisch raadsman- of vrouw. Toelichting: doel ervan … De auteur heeft de methode toegespitst en aangepast op het ermee werken in een achttal sessies van een coach met een cliënt. Via het existentieel biografisch onderzoek worden we in staat gesteld zin-vragen te formuleren en te beantwoorden. Dit zijn per definitie vragen waar niet gemakkelijk, eenduidig een antwoord op te vinden is. De cliënt krijgt de kans in alle rust en in zijn eigen tempo een diepgaande emotionele verbinding ermee aan te gaan. Al doende vindt een verwerkingsproces plaats en duiken sluipenderwijs nieuwe perspectieven op. Waar de cliënt mee aan de gang gaat is het volgende:

* waarden en principes verhelderen
De verschillende schrijfopdrachten die het existentieel biografisch onderzoek omvat alsook de reacties van anderen erop maken inzichtelijk wat in ons leven, erop terugkijkend, kennelijk onze waarden zijn en volgens welke principes we geleefd hebben. We gaan na of we aan deze waarden en principes willen vasthouden of dat het tijd is ze bij te sturen.

* de ziel laten spreken
Bij de existentieel biografische onderzoeksmethode wordt gebruik gemaakt van beelden, metaforen, symbolen, zintuiglijke aspecten en intuïtie. Dergelijke beeldtaal is een aanvulling op de alledaagse taal, het doet een beroep op andere dan rationele hersenactiviteiten. Soms kan een beeld in één oogopslag iets duidelijk maken dat met honderd woorden niet te vatten is. Het geeft toegang tot verborgen bronnen en we vinden er vaak kostbare aanknopingspunten voor diepgewortelde inzichten. We vinden er ook wegen die naar ons innerlijke gevoelsleven, naar onze ziel leiden, zodat deze tot ons kan spreken. 

* een nieuwe identiteit ontwikkelen
Met behulp van existentieel biografisch onderzoek wordt onze levenstekst weer eens kritisch onder de loep genomen: klopt het verhaal nog? Wat moet aangevuld, bijgesteld, met een nieuwe pointe of andere blik bekeken worden? We gaan door het schrijven van de verschillende verhalen als het ware in revisie. Het onderzoek stelt ons in staat om onze identiteit opnieuw te vormen: wie ben ik in wezen die ik eigenlijk altijd al was en óók wil zijn?

* spiegel van anderen
Het vertellen van de zelfgeschreven verhalen aan de coach, en aan belangrijke anderen, maakt een wezenlijk onderdeel uit van de methode. Anderen luisteren mee naar onze verhalen en interpreteren ze mee. Want zoals elke tekst leent ook deze zich voor interpretaties. Tussen de regels door en impliciet worden waarden, ideologieën, een moraal of een ‘leitmotiv’ gehoord. Anderen horen ze vaak sneller en soms ook scherper dan wijzelf. Cliënten worden gestimuleerd een tijdlang open te staan voor wat dergelijke spiegels te zeggen hebben, ook in de vorm van bijvoorbeeld films die men ziet of in een boek of gedicht dat men leest.

Kortom: existentieel biografisch onderzoek heeft als effect dat we, door de vele innerlijke ervaringen te ordenen en herordenen, vat krijgen op de grondhouding en levenskijk die wezenlijk bij ons past en hoort. We kijken terug op het levensverhaal en geven er een nieuwe betekenis aan. Dit houdt niet in dat er sprake zal zijn van een totale vernieuwing. Doel is veeleer dat de cliënt zijn eigen verhaal leert lezen. Dat zijn blik op het verleden, heden en toekomst een ander accent krijgt. En daarmee schept hij de mogelijkheid om het leven nieuw sturing te geven. Zijn huis staat steviger dan voorheen en heeft een duidelijk(er) eigen stijl en inrichting gekregen.

2. De rol van de coach
Zoals in de inleiding werd vermeld zet de grondlegster van de existentieel biografische onderzoeksmethode er kleine groepen studenten mee aan het werk, in een voornamelijk zelfsturend proces. Zij coachen als het ware elkaar. Ze krijgen daarbij houvast in de vorm van een aantal vaste procedures per bijeenkomst alsook via richtlijnen voor de wijze waarop per schrijfopdracht feedback wordt gegeven. Begeleiding is er alleen bij aanvang, halverwege en aan het eind van het traject. In individuele coaching is de coach als begeleider alle keren aanwezig. Hij is de enige die het buiten-perspectief inbrengt. De rol van de coach is daarmee deels hetzelfde, deels een andere, dan in de oorspronkelijke opzet. Wat hetzelfde blijft is de grondgedachte van waaruit gecoacht wordt: het gaat bij deze werkwijze om het verhaal van de cliënt. Belangrijk is zijn waarheid er te laten zijn en die van binnenuit te laten ontvouwen en ontplooien. De rol van de coach wordt tot de essentie teruggebracht: men volgt het verhaal en het proces van de ander. ‘Volgen’ houdt in dat de coach de cliënt tijd, rust en ruimte geeft om op verhaal te komen. Er worden door de coach geen taboes op tafel gelegd of oplossingen aangereikt. De cliënt is ervaringsdeskundige wat betreft zijn levensverhaal. Hij kan en zal zelf door de verschillende opdrachten tot inzichten komen en daarbij hoeft niets geforceerd te worden. Het ontdekken en verlenen van nieuwe betekenis aan het eigen levensverhaal gaat langzaam en bijna ongemerkt. Daarbij creëert de coach de nodige sfeer van vertrouwen en intimiteit, omdat de cliënt zich alleen dan uitgenodigd voelt ook met gevoelige en pijnlijke verhalen te komen. Een grondhouding van gelijkwaardigheid en respect is voorwaarde. Ook de eerder genoemde feedbackrichtlijnen blijven in individuele coaching gehandhaafd. Daarbij kan de coach gebruik maken van zijn vaardigheden om goed te luisteren, met al zijn zintuigen. Hij associeert, laat beelden en metaforen opkomen en kan zijn intuïtie laten spreken. De coach moet bij dit alles kunnen omgaan met emoties van hemzelf en van de cliënt die horen bij dit proces. Hij is invoelend en houdt tegelijkertijd voldoende afstand.

Echter, wat anders verloopt is de invulling die de coach geeft aan de feedback omdat hij nu de enige is die deze feedback kan geven. Hij kan actief vragen stellen, doorvragen en samen met de cliënt zoeken naar wat het verhaal eigenlijk zegt. Zit er een thema in opgesloten dat kenmerkend is voor de cliënt? Wat wordt tussen de regels zichtbaar aan de manier waarop problemen worden gemaakt en opgelost? De coach kan switchen van details naar grote lijnen, van inhoud van het verhaal naar de wijze waarop het ter plekke wordt verteld. Allerlei losse draadjes kunnen soms bij elkaar gevoegd worden en plotseling leiden naar een grotere levenslijn. Bij dit alles let de coach erop dat de cliënt bij zichzelf en zijn ervaring blijft en niet gaat rationaliseren. Dit samenspel en deze interactie zijn wezenlijk in individuele coaching. Coach en cliënt stappen beiden in een avontuur in een nagenoeg onbekend land.

Om de specifieke opdrachten, met de bewust bepaalde opbouw, te leren kennen is het aan te raden dat de coach zichzelf ook heeft onderworpen aan een dergelijk onderzoek. Hij ervaart zo aan den lijve welk lusten en lasten horen bij het schrijven van het eigen levensverhaal en het opdoen van inzichten.

3. De methode: verschillende bouwstenen
Het onderzoek omvat in totaal acht verschillende opdrachten, waaraan in een specifieke volgorde en telkens op andere wijze, gewerkt wordt. Ze kunnen ingezet worden bij vragen van cliënten over de invulling van hun leven in het algemeen maar ook specifiek op het gebied van werk. Zoals bij andere narratieve methoden (methoden die via het werken met verhalen tot inzichten willen komen) worden handreikingen gegeven voor het schrijven van een verhaal. Denk hierbij aan: de hoofdpersoon is de cliënt zelf die in de Ik-vorm vertelt, andere personages worden uitgewerkt, de situatie en het decor worden verhelderd. Er wordt een bepaalde spanning opgebouwd in elk verhaal, dat een begin, midden en een eind met een plot kent.

In deze paragraaf worden de opdrachten in grote lijnen beschreven. We volgen het traject van een cliënt met haar coach. Het betreft hier een vrouw, daarom wordt er verder over ‘zij’ gesproken. De vraag gaat over haar werk. De belangrijkste ontdekkingen die de cliënt per bijeenkomst doet worden verteld, de feedback en reacties van de coach komen kort aan bod. Het streven is duidelijk te maken wat voor een soort proces de cliënt door kan maken. Voordat aan stap een begonnen wordt heeft de coach met de cliënt een intakegesprek gevoerd. Hierin komt aan de orde wat de aanleiding is om op dit moment in het leven het zelfonderzoek te willen doen. De coach licht globaal de inhoud en opzet van het geheel toe en vraagt de cliënt de komende tijd bewust tijd vrij te maken voor het schrijven van verhalen, en voor zelfreflectie in brede zin.

Stap 1: de existentiële vraag
Elk onderzoek start met het formuleren van een existentiële vraag. Sommige cliënten hebben hun vraag al bijna paraat. Zij komen doelgericht binnen omdat ze bijvoorbeeld ontevredenheid ervaren in hun werk en zij hebben een idee waar dat mee te maken heeft. Anderen zijn veel vager. Zij broeden weliswaar al langer op iets maar kunnen het nog niet onder woorden brengen. In beide gevallen wordt bij deze eerste stap de tijd genomen om te focussen op diepere lagen in de cliënt. Dit gebeurt door een ontspanningsoefening en een geleide fantasie aan te bieden. Aan de hand van een aantal vragen gaat de cliënt vervolgens na wat er op dit moment in het werk allemaal speelt en waar de meeste emoties opkomen. Gaandeweg wordt duidelijk waar het accent ligt. Tot slot formuleert de cliënt, via een aantal stappen en met hulp van feedback van de coach, een krachtige vraag.

Lia is een vrouw van 49 jaar. Zij is van beroep communicatiedeskundige. Een tijdlang is zij uit het arbeidsproces geweest om privé redenen. Onlangs heeft ze haar eerste opdracht aangenomen als freelancer maar ze twijfelt over de wijze waarop ze contact onderhoudt met haar opdrachtgever. Eigenlijk doet ze dingen waar ze niet helemaal achter staat. Ze herkent dit thema ook uit haar arbeidsverleden en wil herhalingen voorkomen. De coach en Lia komen na bovengeschetste procedure samen op het spoor van de volgende existentiële vraag voor Lia: hoe kan ik gaan staan voor wat ik werkelijk waard ben ?

De coach licht toe dat voorondersteld wordt dat deze vraag tijdens het gehele onderzoek zal doorwerken op bewust en onbewust niveau. Als het besluit genomen is ermee bezig te zijn lijkt het alsof alles in de persoon erop aandringt de bestaansknoop die eraan ten grondslag ligt op te lossen. Toevallig zal de cliënt tegen mensen aanlopen van vroeger of trekken bepaalde boeken of films haar aandacht. De coach stimuleert de cliënt alert met deze signalen om te gaan. Het bijhouden van een dagboek kan hierbij helpen.

Stap 2: het levenspanorama
Voorafgaand aan de tweede sessie maakt de cliënt een tekening van haar levenspanorama. De feitelijke gebeurtenissen, de bijzondere momenten en keerpunten, de crises en kruispunten of momenten van keuzes worden in fasen van het leven in kaart gebracht. Tegelijkertijd komen vier gebieden aan bod: de fysieke gesteldheid, relaties met anderen, studie- en werkleven en levensbeschouwelijke of spirituele gebeurtenissen. Zo ontstaat een meer complex beeld van de verschillende levenslijnen die het biografisch inzicht kunnen vergroten en verhelderen. Verrassende levensthema’s kunnen opkomen. Mistige en schimmige gebeurtenissen en ervaringen kunnen opduiken die opnieuw doorleefd worden en voor emoties zorgen. De cliënt wordt aangeraden met anderen over haar bevindingen te praten, zoals ouders, familieleden, kinderen.

Lia komt uit een groot gezin en vertelt hoe zij als klein meisje haar plek moest zien te vinden in dat geheel. Materieel ontbrak het hun gezin aan niets, maar emotioneel is zij tekort gekomen. Zij kan zich nog altijd alleen voelen temidden van anderen terwijl er van binnen een behoefte is aan verbinding. Haarzelf valt op hoe belangrijk relaties met mannen waren in de loop van haar leven. Op deze zogenaamde relatielijn staan meerdere keerpunten en crises beschreven. Met een man samen heeft ze in haar twintiger jaren een kind geadopteerd. Inmiddels woont en werkt dit kind zelfstandig. Later kwam ze een man tegen met wie ze langdurig een lat-relatie had. Echter ook deze relatie eindigde omdat er te weinig verbinding was. Inmiddels in de 40 kwam ze de man van haar leven tegen. Schokkend was het te moeten meemaken dat hij een ernstige ziekte kreeg en stierf. Zo stond Lia wederom alleen in het leven, zonder man, zonder werk. Dit was een terugkerend thema. In de levensbeschouwelijke lijn komt naar voren dat zij zonder geloof is opgevoed. Zij hecht aan geen enkele geloofs- of spirituele overtuiging.

De coach geeft tijdens deze tweede sessie feedback in de vorm van het teruggeven van karakteristieken. Dit houdt in dat hij zich als luisteraar helemaal openstelt voor het verhaal en het op zich laten inwerken. Dit roept bepaalde gevoelens, gedachten of beelden bij hem op. Getracht wordt hier een aantal treffende beelden van te maken en die terug te geven. De cliënt reageert hier op. Vervolgens gaan de coach en de cliënt na wat het geheel van informatie zegt over thema’s die spelen en over de existentiële vraag.

De coach geeft terug dat Lia op dit moment met haar verhaal ‘hard’ overkomt. Beelden die opkomen zijn die van een veelkleurige steen, en van een meisje dat van de hoge duikplank in het water springt. Lia reageert. Zij vindt het leven inderdaad hard. Haar carrièrelijn is geen vloeiende, eerder is er sprake van telkens een sprong in het diepe wagen. Met veel enthousiasme en lef zich ergens op storten en zo ontdekken wat zij te bieden had. Maar zij maakte ook keuzes die achteraf niet in haar voordeel bleken te zijn. Lia herkent de rode lijnen in haar leven. Een aantal thema’s vindt ze echt bij haar passen: met vallen en opstaan verder komen, op zoek naar verbinding en echte contacten, zowel op werk- als privégebied, het risico teveel loyaliteit aan anderen te betuigen en daarbij zichzelf te verliezen. In haar zoektocht naar wat ze waard is blijken mannen een grote rol te spelen.

Stap 3: vroege herinnering aan de nestgeur
De cliënt wordt gevraagd in haar herinnering terug te gaan naar een gebeurtenis of beleving uit de vroege jeugd (tot zeven jaar) waarin zich iets voordeed dat met werken te maken had. Ze krijgt een aantal richtlijnen mee die haar helpen een klein verhaal te schrijven over die gebeurtenis. Bijzonder is dat zij tijdens het schrijven teruggaat naar de leeftijd van dat moment en met het handschrift en schrijfgerei uit die tijd aan het werk gaat. Na de oefening keert de cliënt terug naar het hier en nu en pluist uit wat er te ontdekken valt over de sfeer, waarden, normen, houding en kijk op werk die kennelijk van thuis uit overgedragen zijn. Het achterliggende idee is dat er een patroon zichtbaar wordt van de eigen leef- en werkhouding in vrij pure vorm. Welke verbinding is er tot slot te leggen met de beginvraag? In de sessie leest de cliënt haar verhaal voor.

Lia vindt de oefening interessant om te doen. Haar verhaal gaat over de sfeer thuis aan tafel aan het eind van een werkdag. Die was niet altijd even prettig. Vader kon erg uitvallen naar de kinderen en moeder keek dan heel streng. Ze beleefde het als: Vaders wil is wet! Bij het kind Lia riep dat angst op: wat te doen bij al die kwaadheid – die ze vaak niet eens kon plaatsen? Als iemand al iets terug durfde te zeggen werd dat standaard genegeerd. Positieve dingen werden er weinig geuit naar elkaar. Het ontroert haar, reflecterend op haar verhaal, dat ze als klein kind kennelijk ook al worstelde met het omgaan met boosheid en kritiek. De coach geeft wederom feedback in de vorm van karakteristieken en vertelt wat hij tussen de regels door heeft gehoord over de cliënt en diens authentieke leef- en werkhouding. Ze praten er samen op door.

De coach vertelt iets over de houding en enkele eigenschappen van Lia die volgens hem in het verhaal naar boven komen. Lia vindt het verbluffend. Het is een grondhouding en het zijn eigenschappen die haar moeder vroeger ook noemde en die ze in lange tijd niet gehoord had. Ze trekt de conclusie dat het niet anders kan dan dat een paar van die eigenschappen echt bij haar horen. Ze maakten, én maken haar tot wie ze is en ze is er blij mee. Zij heeft het idee een kiem opgespoord te hebben van iets in haar grond- en levenshouding dat wezenlijk bij haar past. Het heeft iets te maken met het belang dat ze hecht aan het positief en constructief omgaan met elkaar. Ze wil geen onnodige conflicten oproepen. Tegelijkertijd voelt ze een verlangen iets te kunnen doen met gevoelens van kwaadheid en hardheid van zichzelf en anderen, dat vindt ze echt lastig.

Stap 4: de actuele situatie
Bij stap vier gaat de cliënt op zoek naar een actuele situatie in het werk waarin sprake is van een bepaald probleem, een tegenstelling, dilemma of conflict. Op maximaal twee bladzijden schrijft ze een verhaal met zichzelf in de hoofdrol, met een duidelijk begin, midden en een plot. Belangrijk is te melden hoe zij zich voelt tijdens het moment-suprème, wat zij daarna doet en wat er met haar gebeurt. Hiermee keert de cliënt van vroeger naar een situatie in de huidige tijd. Zij reflecteert op het geschrevene en loopt na wat deze gebeurtenissen voor haar betekenen.

Lia heeft de samenwerkingsrelatie met haar huidige opdrachtgever beschreven waarin ze veel aandacht heeft voor een gelijkwaardige manier van omgaan met elkaar. Lia vindt het moeilijk zakelijk en privé te scheiden. Wanneer iets wel of niet zeggen over wat je niet bevalt in de ander, wat heeft dat voor gevolgen voor het zaken doen? Ze ontdekt welke signalen maken dat ze wantrouwig wordt. Ze herkent haar behoefte in alle openheid en eerlijkheid met iemand/anderen te kunnen werken – maar moet inzien dat het heel normaal is dat er vertrouwensbreuken kunnen ontstaan. De kunst is trouw te blijven aan zichzelf zonder onnodig het vertrouwen in anderen te verliezen. Voor een open gesprek is zij even verantwoordelijk als die ander. De feedback van de coach omvat deze keer behalve een beeld of metafoor ook het teruggeven van verlangens, wensen en behoeften die hij in het verhaal van de cliënt hoort. Wat verraden deze over haar mogelijke houding ten aanzien van werk? De cliënt reageert hier op en vertelt wat haar visie is op het geheel.

Lia vindt dat de coach haar dilemma goed onder woorden brengt. De coach benoemt o.a. het volgende verlangen: niet één iemands wil is wet, nee, ze maken samen uit wat de wetten, wat de spelregels zijn. Voor Lia vallen enkele stukjes van de puzzel in elkaar. Ze ziet haar verleden duidelijk terug in het heden. Haar dilemma wordt scherper.

Stap 5: analyse van een romanfragment of autobiografie
Reeds bij de start van het traject, in de eerste bijeenkomst, wordt de cliënt gevraagd een autobiografie te kiezen die gelezen gaat worden. Tussen de tweede en vijfde bijeenkomst is het boek gelezen en is er een specifiek fragment uit gekozen om nu te gaan analyseren. Deze analyse omvat een aantal vragen waarin telkens geschakeld wordt tussen feiten, gebeurtenissen, sferen en belevenissen zoals die door de hoofdpersoon (personen) worden beschreven in het betreffende fragment – en de herkenning daarvan door de cliënt in zijn eigen werk of leven. Ook wordt expliciet gevraagd naar voorkomende symbolen en naar eventuele veranderingen die in het verhaal plaatsvinden. Alle bevindingen tezamen leiden tot inzichten in de existentiële thema’s van de cliënt. Deze opdracht vormt vaak een keerpunt in het zelfonderzoek. De tekst ‘van buiten’ vormt een krachtige spiegel voor de eigen problematiek. Het achterliggende idee is dat men (on)bewust een fragment kiest waarin metaforen, symbolen en archetypische noties voorkomen die iets zeggen over de persoonlijke thematiek van de cliënt. Zo komt deze in aanraking met diep ingeslepen beelden die in het onderbewustzijn zijn opgeslagen. Men kan gevangen zitten in deze ‘oerbeelden’ en de maatschappelijk-culturele eisen die daarmee gepaard gaan. Via de analyse wordt mogelijk gemaakt dat de kracht van het oerbeeld wordt ontfutseld en dat daarvoor in de plaats de eigen opvatting wortel schiet. Dat komt ten goede aan het eigen levensgevoel, men voelt zich meer in balans en opgenomen in een geestelijk draagvlak.

Lia heeft een fragment gekozen uit de autobiografie van Charles Darwin. Zij komt op het spoor van een fundamentele grondhouding die bij haar past. Zij wil liefde voor haar vak kunnen betonen, zowel betrokken als kritisch zijn, en openstaan voor nieuwe ideeën en ontwikkelingen. Geld is niet haar drijfveer. Ze heeft een hekel aan valse schijn en hecht veel belang aan authentieke, inspirerende en gedreven werkcontacten. Dat strijdt soms met haar verlangen een einzelgänger te willen zijn. De feedback van de coach bestaat eruit terug te geven welke verbanden hij hoort tussen het verhaal van de ander en dat van de cliënt: wat zegt dat over diens normen en waarden, over existentiële thema’s en over de krachtbronnen waaruit zij put ? Herkent de cliënt dit?

In gesprek met de coach ontdekt Lia iets over haar levensovertuiging. Ze kan geen begrip opbrengen voor mensen die in iets geloven. Zij accepteren niet dat het leven in principe zinloos is. Ze stuit op een existentieel thema. Immers, als in de grond niets zinvol of de moeite waard ís in het leven hoe kan zij dan ontdekken wat zij waard is, en daarvoor gaan staan? Het lijkt erop alsof er geen enkele krachtbron is waaruit zij kan putten. Het enige waarop zij kan terugvallen is zijzelf en dat maakt het leven zwaar. Hierin weet ze zich weinig gesteund door anderen, de gangbare beelden in onze maatschappij zijn die van vooruitgangsgeloof en optimisme. Zij daarentegen heeft de neiging naar een pessimistische kijk op mensen en het leven. Er zijn ook daadwerkelijk vele tegenslagen geweest in haar leven, zoals het wegvallen van haar geliefde. Tegelijk bespeurt ze het verlangen naar een harmonieus leven, naar positieve ontwikkeling en groei. Zij blijkt daartoe telkens tóch over een innerlijke kracht te beschikken, zet door en komt er boven op. Ook al stelt het leven in wezen niets voor en zitten de dingen tegen, kennelijk lukt het haar vanuit een houding ‘er zit niets anders op dan het onderste uit de kan en jezelf te halen’ verder te komen. Zo kun je op kleine schaal, in je eigen omgeving, wel degelijk iets van je leven proberen te maken. Aan deze opvattingen hecht ze waarde én ze bieden eigenwaarde.

Stap 6: het autobiografische verhaal
In deze opdracht kiest de cliënt een gebeurtenis uit het werkleven waarin er iets veranderde. Het is bij voorkeur een situatie waarin de beginvraag een rol speelt. Aan de hand van concrete aanwijzingen wordt een verhaal geschreven. Er mogen symbolen, metaforen of archetypische beelden worden gebruikt en indien mogelijk laat de cliënt de existentiële beleving van zichzelf erin doorklinken. De opdracht is erop gericht de zojuist bewust geworden innerlijke inzichten te bekrachtigen. Vanuit het nu, vanuit een nieuwer inzicht of een inzicht dat op het punt staat te veranderen, wordt gekeken naar een oud verhaal. Een rode draad kan zich ontvouwen, gevormd door de levenshouding en levenskijk.

Lia keert terug naar het begin van haar carrière. In haar verhaal spat de energie er vanaf. Zij leerde een man kennen waarmee zij een bedrijfje opzette. Na verloop van tijd kreeg zij tevens een relatie met hem. Zij stortte zich met huid en haar in dit bedrijf en ontpopte zich tot leidende figuur. De zaak kwam binnen een paar jaar tot grote bloei. Toch liep het niet goed af. Hun opvattingen over de wijze waarop het bedrijf gerund moest worden liepen uit elkaar en dit beïnvloedde ook hun persoonlijke relatie. Ze groeiden uit elkaar. Lia stapte uit de onderneming met als gevolg dat zij zowel zonder man, huis, werk, geld en auto kwam te zitten. De feedback van de coach omvat het teruggeven van karakteristieken, psychische behoeften en verlangens. En hoe denkt de coach dat de oude levenshouding- en kijk zich verhoudt tot de nieuwe? Hierover ontspint zich een gesprek met de cliënt.

Als rode draad wordt voor de coach en Lia zichtbaar dat zij risico’s durft aan te gaan, zeker als zij kansen ziet zich persoonlijk en professioneel te kunnen ontwikkelen. Dat onderweg persoonlijke en zakelijke belangen zich vermengen en dat dit zich tegen haar kan keren herkent ze ook. Alsof ze in haar leven en werk vaker ervoor zorgde in een alles-of-niets situatie terecht te komen. Maar Lia en de coach zien ook verschillen tussen vroeger en nu. Zij let er nu meer op zich niet te afhankelijk te maken van anderen voor haar eigen welbevinden. Zij weet dat ze, met haar grote verantwoordelijkheidsgevoel en innerlijke drive naar ontwikkeling zichzelf kan verliezen. Zij is nu alerter dan ooit op het niet verstrikt laten raken van persoonlijke en zakelijke belangen. En zij durft er meer op te vertrouwen dat ze werkelijk iets te bieden heeft. Ze mag meer en sneller voor haarzelf en haar ideeën opkomen. Dat voorkomt ruis in de samenwerking met anderen.

Opdracht 7: het toekomstscenario
In deze opdracht gaat de cliënt ongeveer acht jaar de toekomst in. Met een positieve instelling, ervan uitgaand dat het leven je toelacht en gunstig gezind is, schrijft zij een verhaal waarin tot uitdrukking komt hoe tegen die tijd haar werk en leven eruit zien. Wat voor uitdagingen is zij aangegaan? Is de werk/levenshouding – en kijk veranderd of aangescherpt ? Wat zijn de krachten die aangeboord worden en welke positieve ontwikkeling heeft er plaatsgevonden? Wensen, verlangens, beelden en verwachtingen worden in deze verhalen verweven, zonder de werkelijkheid geheel uit het oog te verliezen.

Het effect van deze opdracht op Lia is dat zij ontspanning en rust ervaart. In haar scenario is er sprake van een goede balans tussen werk- en privéleven, tussen een gezonde afhankelijkheid ervaren en een eigen leven leiden. Over het zich onafhankelijk opstellen heeft ze geen schuldgevoelens meer. Om te voorkomen teveel hooi op haar vork te nemen bouwt ze regelmatig momenten van afstand nemen in. Zo kan ze blijven zien of dat waar ze mee bezig is strookt met wat ze werkelijk wil. Wanneer het duiveltje sporadisch roept dat ze dingen niet kan schopt ze deze na korte tijd van zich af. De coach luistert aandachtig naar de cliënt en verwoordt wat hij van zijn kant vermoedt dat diepere verlangens en wensen zijn die in het verhaal vorm hebben gekregen.

Een prettige sfeer van tevredenheid klinkt ook voor de coach in de verhalen. In deze complexe wereld heeft Lia een plaats weten te vinden die haar leven zin geeft. Mensen om haar heen zijn belangrijke krachtbronnen, alsook het zich af en toe mogen terugtrekken in haar eentje.

Stap 8: het eindgesprek
De laatste stap omvat een eindgesprek. Ter voorbereiding maakt de cliënt schriftelijk de balans op en trekt conclusies. Wat heeft het hele zelfonderzoek gebracht? Wat vond zij van de wijze waarop het onderzoek in elkaar stak, wat waren voor haar hoogte– en dieptepunten en waar had dat mee te maken? Welke factoren zijn essentieel geweest bij het antwoord vinden op de existentiële vraag? Hoe houdt de cliënt de komende tijd de zaag scherp, met het wegvallen van deze coaching?

Lia’s belangrijkste conclusie is dat zij zich opnieuw bewust is geworden van de waarden en mensvisie van waaruit ze wil leven en werken. Zij weet meer dát zij wat waard is en wat ze waard is. Zij kan er zelf voor blijven zorgen met deze positieve onderstroom contact te houden. Door er met anderen oprecht over te praten én door zich af en toe terug te trekken. In deze complexe wereld heeft zij de kracht van de eenvoud teruggevonden. In de kleine stapjes die ze zet kan ze tevredenheid ervaren.

De coach van zijn kant geeft indrukken terug en laat horen waarin hij denkt dat verschuiving is opgetreden. Tevens is hij erop uit onder woorden te brengen wat de ontwikkelde kracht is van waaruit de cliënt verder wil op de te bewandelen levensweg. Door welke waarden en normen wil de cliënt zich laten leiden en wat of wie kan haar daarbij ondersteunen? Hoe wil de cliënt zich nu verder in haar bestaan actief verhouden tot haarzelf, de anderen, haar omgeving, de wereld?

De coach benoemt als belangrijke verschuiving dat het harde verhaal van Lia, en daarmee Lia zelf, zachter is geworden. Het pessimisme is naar de achtergrond gegaan en er is ruimte gekomen voor een meer positieve blik. Uiteindelijk is het Lia zelf die haar zachtheid heeft kunnen terugvinden en met mildere blik naar zichzelf kijkt. Natuurlijk heeft zij iets te bieden en is zij de moeite waard! Vanuit dit herwonnen gevoel van eigenwaarde kan zij de toekomst in. Zij heeft nu een innerlijk kompas van waaruit zij haar leven kan sturen. Het zal discipline vergen om regelmatig op dit kompas af te stemmen. Hier kan zij anderen bij betrekken. De coach en Lia onderzoeken tot slot welke voornemens Lia heeft voor de komende tijd opdat zij iets doet met haar verworven inzichten.

Hiermee is het onderzoek afgerond. Het is aan de coach en de cliënt of zij na een tijdje nog eens contact met elkaar opnemen. Met Lia en de coach gebeurt dit. Na een paar maanden laat Lia weten dat zij met veel plezier een opleiding aan het volgen is die het haar mogelijk maakt nog meer specialistische kennis te bieden in haar vak. Zij heeft verschillende opdrachtgevers en is succesvol als zelfstandige. In haar nieuwe relatie stelt zij duidelijker grenzen en geniet ze van het samen zijn én alleen zijn.

4. Slotbeschouwing
Wanneer cliënten geïnteresseerd zijn in hun eigen levensverhaal en de geheimen die erin opgesloten liggen is existentieel biografisch onderzoek een interessant hulpmiddel. Het helpt om de regie in eigen hand te nemen, om zelfvertrouwen te winnen en koersen uit te zetten. De tijd lijkt rijp voor deze vorm van zelfonderzoek, een vorm die geschaard kan worden onder wat tegenwoordig ‘narratieve coaching’ heet (zie ‘de betekenis van levensverhalen’ in literatuurlijst). Het doel van coaching is in dit geval dat cliënten hun eigen levensverhaal leren lezen en begrijpen, dat zij van binnenuit en op eigen kracht dit verhaal aanvullen en in een ander perspectief zien. Zij leren reële verbindingen leggen tussen oorzaak, gevolg en wenselijk toekomstig gedrag. Deze wijze van coachen doet enerzijds een appèl op cognitieve vermogens, anderzijds komen cliënten voortdurend in contact met hun (oude) emoties en leren zij zich hiertoe (opnieuw) te verhouden. Het resultaat is een doordachte, doorvoelde en doorleefde kijk op hun bestaan tot nu toe én hun verdere levensweg.

Toch moet een coach er rekening mee houden dat de existentieel biografische onderzoeks-methode niet voor iedereen geschikt is. Zo moeten cliënten enig plezier beleven aan schrijven op zich, een bijzondere vorm van reflecteren. Het is belangrijk dat zij beseffen dat er voor hun existentiële vragen geen kant en klare oplossingen voorhanden zijn. Men moet het nut kunnen inzien van een langere periode van bezinning, van broeden en mediteren. En erop vertrouwen dat er op organische en natuurlijke wijze inzichten zullen ontstaan. Dat alles moet voldoende passen bij de leerstijl en het temperament van cliënten alsook bij de fase van werk en leven waarin zij zich bevinden. De coach moet in het intakegesprek goed afstemmen tussen de vraag van de cliënt en dit aanbod.

Aan de andere kant kan men zich voorstellen dat deze methode voor specifieke groepen en doeleinden juist zeer geschikt is. Denk hier bijvoorbeeld aan cliënten op keerpunten in hun leven, vaak zo rond de 30 en de 40 jaar. Zij willen balans opmaken en hebben bij uitstek vragen rondom de zinvolle en unieke bijdrage die ze willen leveren aan deze wereld. Bij deze zoektocht ‘van binnen naar buiten’ helpt de existentieel biografische onderzoeksmethode. Met als uitkomst een frisse kijk op hun leven en werk tot nu toe en ideeën om hun toekomst goed vorm en inhoud te geven. Bij oudere cliënten, van 50 en daarboven, kan men deze methode specifiek inzetten om nieuwe motivatie te vinden voor de verdere loopbaan. Zij worden geholpen drijfveren op te sporen die hen helpen plezier in het werk te behouden. De tijd ís rijp voor het werken met existentieel biografisch onderzoek. Het biedt uitdagingen voor de cliënt maar ook voor de coach. In dit afsluitende citaat van Victor Frankl komt de schone taak die de coach daarbij te wachten staat helder naar voren:

‘De rol van de coach is te vergelijken met die van de oogspecialist, meer dan met die van de schilder. Een schilder tracht ons een beeld te geven van de wereld zoals hij die ziet, een oogspecialist ( ……) tracht het gezichtsvermogen te verruimen zodat de cliënt zich bewust wordt van het gehele spectrum van betekenissen en waarden. De coach hoeft de cliënt geen oordeel op te dringen aangezien de waarheid zelf zich opdringt en tussenkomst overbodig maakt’.

Literatuurlijst.
De betekenis van levensverhalen, Ernst Bohlmeijer e.a.. Uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum, Houten 2007.
Statusangst, Alain de Botton. Uitgeverij Atlas, Amsterdam-Antwerpen 2004.
Biografisch counselen, I.Brouwer. Uitgave UVH, Utrecht 2001.
De weg van de mens, Martin Buber. Uitgeverij Servire, Utrecht 1996.
De zin van het bestaan. Victor E. Frankl, Uitgeverij Ad.Donker BV., R’dam 1978.
Levensloopbeleid, Dr.P.P.J.Houben. Uitgeverij Elsevier, Maarssen 2002.
Door eenvoud verbonden, Ton Jorna. Uitgeverij Kwadraat, Utrecht 1997.
Zoeken naar zin, Harry Stroeken. Uitgeverij Boom, Amsterdam 1999.
De veldheer en de danseres. Eva de Waard – van Maanen, Uitgeverij Garant, Antwerpen-Apeldoorn 2002.
Existential Psychotherapy, Irvin D.Yalom. Uitgeverij BasicBooks, USA 1980.

Over de auteur.
Drs. Hanneke Elich is coach, supervisor en trainer. Zij heeft een eigen bureau Hanneke Elich … voor de verandering. Naast individuele- en groepscoaching biedt zij ook cursussen aan voor ervaren coaches en trainers in o.a. voice dialogue en de existentieel biografische onderzoeksmethode. De website van haar praktijk: www.voordeverandering.com.